Eşitsizlik tiksintisi ve maymunlardan öğreneceklerimiz
“Inequity aversion” diye bir kavram var, eşitsizlik tiksintisi diye türkçeleştirilebilir. Psikoloji, ekonomi, antropoloji, primatoloji gibi pek çok alanda üzerine çalışmalar yapılmış. Kapuçin şebeklerinde Frans de Waal ve Sarah Brosnan bir deney planlamış. Deneyle tanımlamak daha kolay olacak sanırım. Şebekler iki ayrı bölmede ancak birlikte çalıştıklarında ödül alabilecekleri bir düzeneğe yerleştirilmiş. Iki şebeğe de ödül düştüğünde her şey muhteşem ilerlemiş.
Bir süre sonra yan yana iki bölmeden sadece birine ödül düşecek şekilde düzenek modifiye edilmiş. Ancak deneklerin çok büyük bir kısmı çalışmayı bırakmamış zira ödülü alan ödülün devamlılığı için yanındakine ihtiyacı olduğunu biliyor ve ödülden bir miktar bölüp ödül alamayan ortağına veriyormuş. Sonrasında düzenek sıfırlanmış ve her iki bölmeye de çalışma falan olmaksızın hıyar verilmeye başlanmış. Tabii keyifler yerinde. Emeksiz ekmek... mis. Iki şebek de mutlu imiş. Daha sonra iki bölmeden birine üzüm diğerine hıyar vermeye başlamış Brosnan ve de Waal. Kızılca kıyamet kopmuş. Iki taraf da hiç çalışmasa bile hıyar alan şebek hıyarı reddetmiş, öfkeyle kafesin parmaklıklarını yumruklamış, hıyarı fırlatmış. Üzüm yiyen ise üzümü paylaşmak şöyle dursun diğerinin fırlattığı hıyarı bile almıs. Daha önce inanılmaz bir kooperasyon sergileyen şebekler adeta düşman kesilmiş. Deneyi icra eden ikili de bunu sosyal eşitsizlik tiksintisi olarak yorumlamış. Eşitsizlik tiksinti veren, birlikte çalışmayı sabote eden, anayasalarca yasaklanmış olan angaryayı kabul edilebilir bir zemine kaydırır. Ve şebekleri dahi çıldırtır. Peki bizim yaşantımızın neresine düşer bu gerçek? Hepimiz için kapuçinler kadar kolay tetiklenir mi adalet şeması?
Özaşkınlık emeksiz alınan üzümü bile paylaşmakta mı yatar? EMEKSİZ ALINAN ÜZÜM ŞEBEKLERİ NASIL YOZLAŞTIRMIŞTIR? Kısaca göz atmak için: https://en.m.wikipedia.org/wiki/Social_inequity_aversion https://youtu.be/meiU6TxysCg
Comments